Over hoe mannen en vrouwen hier met elkaar omgaan valt heel wat te zeggen. In het straatbeeld domineren de mannen. Vrouwelijke bestuurders in auto’s, CNG’s of riksjaws zul je niet tegenkomen. Ook in markten en winkels zijn de verkopers praktisch allemaal man. Zoals je op diverse fotoos hebt kunnen zien is de lunghi hier dé dracht voor mannen: een ronde doek, die op een ingewikkelde manier voor de buik bij elkaar geknoopt wordt. Ook een beetje risky, giechelen sommige vrouwen. Vrouwen lijken weliswaar bijna onzichtbaar, maar ik merk dat ze vaak heel zelfbewust zijn. Maar ze zitten ook gevangen in hun sociaal culturele context. Hun leven speelt zich toch heel vaak en veel binnenshuis af. Maar er zijn ook machtige vrouwen hier; de leiders van de grootste politieke partijen hier zijn vrouw. Dat lijkt nogal paradoxaal. Veel heeft te maken met afkomst en klasse.

Er is ook wel een groot verschil tussen moslimvrouwen en hinduvrouwen. Hinduvrouwen zijn over het algemeen zelfbewuster. Hinduvrouwen zijn te herkennen aan de rode stip op hun voorhoofd en de rode streep in de haarscheiding, maar niet elke hinduvrouw doet dat. Het is lang niet altijd helder voor een buitenstaander wie moslim of hindu is. Je begroet ze verschillend, maar daar ga ik nogal eens mee in de fout. De meeste vrouwen dragen de shawl nl. hetzelfde: rond de schouders of losjes rond het hoofd. Er zijn moslimvrouwen die in het zwart lopen en hun gezicht sluieren; hier meer dan in de hoofdstad. Khulna heeft een grote moslimgemeenschap en ik weet dat er ook fundamentalistische moslims zijn. Het gebeurt wel eens dat iemand een rotopmerking naar me maakt, maar de meeste mensen zijn juist uiterst vriendelijk en nieuwsgierig. Nieuwsgierig tot op het irritante af: ze gaan gewoon met open mond pal voor je neus staan. In het werk zijn de meeste mensen moslim; ik prijs me gelukkig dat ik veel collega’s heb die hindu zijn, m.n. het hogere kader. Op kantoor kom ik veel meer mannen tegen dan vrouwen, doch ik ondervind geen enkel probleem in de omgang. Als buitenlandse wordt je hoe dan ook anders bezien en mijn leeftijd speelt eindelijk eens prettig mee. Ik weet zeker dat ik de oudste ben hier. De contacten gaan heel plezierig en ik voel me erg op mijn gemak; de enige belemmering is nogal eens de taal. Er lopen hier veel mensen in en uit, want het is een grote organisatie, maar beetje bij beetje herken ik meer mensen en krijg ik door wat ze doen. Daarbij gaan telkens weer nieuwe werelden voor me open.

Ik heb een collegaatje van 28 met wie ik veel samen doe en aan wie ik veel plezier beleef (zie foto). Nazma is vrolijk, spreekt het beste engels van het hele kantoor en gaat met me om als een vriendin. Ze geeft me op een vanzelfsprekende manier een intiemer inkijkje in de wereld van hier. Nazma is nog niet getrouwd en ze woont met haar moeder en jonger zusje. Ze vindt het belangrijk om zelfstandig te zijn, te werken met plezier, en niet als getrouwde vrouw thuis te moeten zitten. Maar leven als ongetrouwde vrouw komt hier alleen sporadisch voor in Dhaka (ik heb hier een tijdschrift liggen met de veelzeggende titel Living Solo) en je moet heel sterk in je schoenen staan om alle problemen van treiterijen tot sociale uitsluiting het hoofd te bieden. Buiten de hoofdstad is het niet mogelijk om als vrouw alleen te wonen. Zelf een relatie aangaan met iemand is hier not done. Nazma’s moeder begint zich zorgen te maken over de leeftijd van haar dochter. Maar het is niet aan Nazma om een partner uit te kiezen. Dat doet haar moeder. Haar moeder houdt zich bezig met het uitzoeken van potentiele kandidaten met een goede achtergrond en zij regelt de kennismakingsafspraak. Nazma probeert haar moeder wel te beinvloeden in de keuze van de jongen. Deze week had haar moeder een afspraak geregeld met een familie in Dhaka met een zoon van haar leeftijd, al afgestudeerd en met een goede baan. Dagen daarvoor was Nazma al zenuwachtig: het was haar tweede voordracht. De vorige kandidaat had haar afgewezen. Ze is van de ene kant erg nieuwsgierig want “de papieren” van deze kandidaat zien er heel goed uit, maar ze is ook bang. Bang om afgewezen te worden b.v. omdat haar huidskleur te donker bevonden zal worden(!)en bang om een beslissing te nemen die de rest van haar leven bepaalt. Ze realiseert zich goed dat ze met haar 28 jaar al tamelijk oud begint te worden en dat haar kansen op een goede partner zullen afnemen. Natuurlijk wil ze met de kennismaking goed voor de dag komen en hoopt dat ze de jongen aantrekkelijk zal vinden. Ze laat een nieuwe (dure) shawar kameez maken, gaat naar een schoonheidsspecialiste en koopt nieuwe schoenen. Alles vol glitter. Ik was erg nieuwsgierig naar haar ervaring. Nu loopt ze vol onzekerheid rond en weet niet wat te beslissen. Over de familie en de jongen is ze eigenlijk erg positief, de jongen is intelligent en knap maar hij is te klein voor haar, vindt ze. Dat vindt ze onaantrekkelijk, niet in het minst in termen van status. Ze denkt dat dat haar reputatie zal schaden; dat anderen zullen denken dat ze niemand anders kon krijgen. Ze loopt nu de hele dag te piekeren. De jongen en zijn familie hebben hun akkoord voor een huwelijk al gegeven. Nu is zij aan zet. Volgens de spelregels mag ze afwijzen. Ik heb met haar te doen; hoe kun je toch in hemelsnaam weten of je met iemand je leven wilt doorbrengen als je die persoon maar een keer gezien hebt. Ik persoonlijk vind dat sowieso al een onmogelijke opgave. Volgens mij is het meer een kwestie van je er in storten. Stel dat ze “ja”zegt dan blijft de huwelijksdatum niet lang uit. Zo gaat dat hier. In dat geval ben ik uitgenodigd, heeft ze me gezegd. Maar ze heeft nog niet beslist…….