Ik zit zowat dagelijks in een riksja en heb nu pas een foto van mij in een riksja. Dat heb je zo met die dagelijkse dingen; je vergeet gewoon er een foto van te maken. Ik heb nog een maand hier; en kom in het stadium dat ik moet vastleggen wat me dierbaar is en wat ik niet wil vergeten. De ritjes met de riksja zal ik nog missen in Nederland. Vooral ’s avonds in het donker onder de prachtige sterrenhemel en de maan is het een feest om je daar in te laten vervoeren. De kap is meestal naar beneden en met wapperende orna (= sjaal) en een zwoel windje waardeer ik Bangladesh zeer. 

Ook de mooie vergezichten zal ik missen. Het zuiden is vlak; je kunt vaak ver kijken. Ik houd van de eindeloze rijstvelden in alle kleuren groen; de waterige landschappen vol met waterlelies; de rivierbeddingen waar zoveel op groeit; de profielen van de visnetten hoog boven de rivier, de heiige luchten of gewoon de tekening  in de modder. Je ziet veel koeien of stieren voor de ploeg op het land. Alles wordt met de hand gedaan; veel gebogen ruggen onder de hete zon. Het is zwaar werken met de voeten in het water. Ik heb groot  respect voor al die harde werkers!

Er zijn ook dingen die ik kan missen als kiespijn. Zoals de hordes muggen die met geen spray te verdrijven zijn en de electriciteit die elke avond uitvalt. Vaak iets van twee uur, soms de hele avond. Overdag valt hij ook langdurig uit, maar dan zit ik op kantoor en daar merk ik het niet zo omdat er een generator is.

En er zijn dingen waar ik zo langzamerhand echt naar begin te verlangen: een kopje echte koffie(hier is alleen Nescafe beschikbaar), een glas wijn, bruin brood. Ik eet veel parata,wat ik echt heel lekker vind maar het nederlandse brood blijft toch onovertroffen.  Hier is uitsluitend zacht wit brood te vinden wat alleen geschikt is om er toast van te maken. Dat doe ik dus ook. Vandaag doe ik weer eens een poging om zelf brood te bakken maar om een mij onbekende reden wil het deeg maar niet rijzen. Geen succes tot zover. De aardappels zijn hier overheerlijk. Er zit veel smaak aan. Lekker om aardappelpuree van te maken met b.v. bloemkool (altijd volop verkrijgbaar) en stoofvlees (rundvlees is fantastisch en goedkoop). Dit soort dingen maak ik ter afwisseling van het Bengaalse menu, wat toch wel érg pittig gekruid is met veel pepers. Als toetje of als snoepje, eet ik veel dadels. De eetcultuur van hier zal ik niet missen. Het is altijd rap rap rap de keel in en klaar is kees. Ongezellig en onsmakelijk. Al dat boeren, rochelen en spugen. Ik probeer er geen acht op te slaan om mijn eetlust er niet door te laten bederven. Ik heb me aan veel dingen weten aan te passen maar niet aan het eten met de hand: alleen de rechterhand wel te verstaan, want met de linkerhand mag geen voedsel aangeraakt worden. De linkerhand is voor andere dingen. Ik vraag gewoon altijd om een lepel en krijg dan meestal een klein paplepeltje. Als we met het werk op pad zijn eten we onderweg in simpele eethuizen. Dat zijn van die zaakjes waar je nooit een vrouw ziet.

Vandaag is het een nationale feestdag: de dag van de Bengaalse taal. Zoals ik al eerder schreef is het Bangla als taal van wezenlijk belang voor de binding van de natie. De taalstrijd was de drijfveer achter de vrijheidsstrijd in 1971. Nu de Awami League aan de macht is gekomen met de laatste verkiezingen is deze dag in ere hersteld. De Awami League is de partij die de onafhankelijkheid bracht in 1971. Feestdagen zijn goed voor oorverdovende demagogische speeches links en rechts om me heen. Duurt uren. De moskeen doen ook een extra duit in het zakje. Mij klinkt het nooit feestelijk in de oren; ervaar het meer als een vermoeiend soort herrie, waar ik hoofdpijn van krijg. Sinds er bovenop het huis een extra verdieping gebouwd wordt is het bovendien de hele dag een geklop en gebonk van jewelste boven mijn hoofd. Mijn flat in Rotterdam is een weldaad van rust vergeleken met hier. In Mozambique had je vaak dat in het weekend een hele nacht oorverdovend muziek werd gemaakt, zodat je niet kon slapen. De beste oplossing daar was om gewoon mee te gaan feesten. Dat is nou weer iets wat je hier niet mee zult maken!

Voor al degenen die het verhaal over de kampioenrattenvanger in Bangladesh hebben gelezen voeg ik een  fotootje in van Shushilan’s "ratmanagement-project". Ja, er zitten hier veel ratten, wat slecht is voor oogst en opslag. Vanuit ons kantoor in Kaliganj wordt de rattenvangst in het district Satkhira geleid. Het project is opgezet met engels geld, maar kampioen rattenvanger zijn we nog niet. De targets liggen op 100 per maand. Sommigen herinneren zich vast nog de smerige verhalen van de familie ratten in mijn bank in Mozambique. Ter geruststelling: in en om mijn huis nog geen rat gezien in al deze maanden! Het huis is echt hygienischer dan in Mozambique. Wat niet wil zeggen dat het leven hier smetvrij is. Je loopt mijn huis uit en komt op een zandweggetje met aan weerszijden open riolen. Het vuilnis ligt overal in hoopjes op hoeken van straten. Vorige maand had ik een hardnekkig huidprobleem. Her en der kreeg ik wonden die groter en groter werden en niet dicht wilden gaan. In Dhaka heb ik toen de engelse kliniek bezocht en de (virus)infectie bestreden met twee forse kuren antibioticum. Toen gingen de wonden dicht. Helaas merk ik dat ik nu weer van die vervelende plekken krijg. Of het iets met hygiene te maken heeft weet ik niet, maar zou best kunnen. Het water waarmee ik me was is tenslot ook niet bepaald schoon. Het is goed dat ik over een paar dagen naar Dhaka moet; kan ik weer even langs de kliniek.

Toen ik naar Bangladesh ging waren de waarschuwingen over het transport niet van de lucht. Met lokale bussen zou je niet moeten reizen omdat er zoveel ongelukken gebeuren; zeker ’s nachts. Varen werd helemaal levensgevaarlijk geacht. Allemaal waarschuwingen waar je niks aan hebt, want hoe moet je dan in hemelsnaam ergens komen in Bangladesh. Niet iedereen kan reizen met een watervliegtuig, zals de UNDP delegatie doet. Ik trek me dus nergens wat van aan en reis in alle vervoermiddelen. Toch schrok ik wel even toen ik gister mijn directeur zag. Terugkomend uit Dhaka zat hij op een ferry die een bijna-aanvaring had bij een uitwijkmaneouvre. De ferry ging daar zo van schommelen dat hij, en velen met hem, het water in vielen. Hij werd in het kleinere schip gehesen waar voor uitgeweken moest worden. Heeft daarbij zijn been helemaal open gehaald; en camera, portemonnee en paperassen het water in. Ik schrok erg van dit verhaal en vroeg me al af wat Shushil
an zonder directeur zou moeten. Maar ik schrok voor mijn eigen risico’s; ik hoop dat zo’n situatie mij bespaard zal blijven. Maar ik kan me natuurlijk niet echt laten afschrikken want dan kan ik niet eens in Dhaka komen. Ik moet nu eenmaal over de brede Padma rivier.

Half febuari en het is al flink heet met zo’n graad of 30. Ik vind het goed dat ik eind volgende maand vertrek. De allerheetste tijd van het jaar en het regenseizoen hoef ik echt niet voor de lol mee te maken. Nederland met zijn milde klimaat vind ik dan toch aangenamer. 

foto van huis boven: ik woon op de eerste verdieping linker hoek. Tot voor kort was in dit gebouw het Shushilan kantoor gevestigd. Sinds het kantoor verhuisd is is het helemaal guesthouse geworden. In het overgrote deel verblijven er collega’s die tijdelijk in Khulna moeten zijn. Ik heb er relatief gezien veel ruimte gekregen met mijn 3 kamers, keuken en badkamer. Foto huis links: het nieuwe kantoor van Shushilan.